Ngoại tác

Ngoại tác (Externality) là gì?

Ngoại tác là hiệu ứng phụ phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc tiêu dùng của một chủ thể kinh tế, tác động trực tiếp đến lợi ích hoặc chi phí của bên thứ ba mà không thông qua cơ chế giá thị trường. Khái niệm này được nhà kinh tế học Arthur Cecil Pigout phát triển, là nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại thị trường (market failure).

Phân loại và đặc điểm

• Ngoại tác tiêu cực (Negative Externality): Gây thiệt hại cho bên thứ ba, ví dụ nhà máy xả khí thải gây ô nhiễm không khí cho cộng đồng xung quanh.
• Ngoại tác tích cực (Positive Externality): Mang lại lợi ích cho bên thứ ba, ví dụ cá nhân tiêm vaccine làm giảm nguy cơ lây nhiễm cho cả cộng đồng.
• Ngoại tác trong sản xuất: Ảnh hưởng từ quá trình sản xuất (tiếng ồn, nước thải công nghiệp).
• Ngoại tác trong tiêu dùng: Ảnh hưởng từ hành vi tiêu dùng (hút thuốc lá ảnh hưởng người xung quanh).

Ví dụ và quy định pháp luật VN

Một doanh nghiệp sản xuất tại Khu công nghiệp xả nước thải chưa qua xử lý ra sông, gây thiệt hại cho ngư dân đánh cá - đây là ngoại tác tiêu cực điển hình. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 (Luật số 72/2020/QH14), Điều 73 quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường. Ngoài ra, Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 592) cũng quy định về nghĩa vụ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Nhà nước có thể sử dụng thuế Pigouvian (thuế môi trường) hoặc giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng để nội bộ hóa ngoại tác.