Trái phiếu Par, Premium và Discount

Ba trạng thái giá của trái phiếu

Mệnh giá (Face Value/Par Value) là giá trị danh nghĩa ghi trên trái phiếu, thường là bội số của 100.000 đồng hoặc 1.000.000 đồng tại Việt Nam. Giá thị trường so với mệnh giá quyết định tình trạng định giá của trái phiếu.

1. Trái phiếu Par - Phát hành/Giao dịch bằng mệnh giá

Khi giá thị trường = mệnh giá (100%), trái phiếu ở trạng thái par. Điều kiện xảy ra: Coupon rate = Lãi suất thị trường (YTM = Coupon rate).

• Không có lãi vốn (capital gain/loss) khi đáo hạn
• Current yield = Coupon rate = YTM
• Thường xảy ra ngay thời điểm phát hành ban đầu

Ví dụ: TPCP kỳ hạn 5 năm phát hành ngày 15/3/2024, mệnh giá 100.000 đồng, coupon 2,8%/năm bằng lãi suất thị trường, giá bán 100.000 đồng.

2. Trái phiếu Premium - Trên mệnh giá

Khi giá thị trường > mệnh giá (>100%), trái phiếu giao dịch ở premium. Điều kiện: Coupon rate > Lãi suất thị trường hiện hành.

• Nhà đầu tư chấp nhận trả giá cao hơn để hưởng coupon hấp dẫn
• Khi đáo hạn, nhận lại mệnh giá thấp hơn giá mua → chịu lỗ vốn
• YTM < Coupon rate < Current yield
• Giá trái phiếu giảm dần về mệnh giá theo thời gian (amortization)

Ví dụ cụ thể: Trái phiếu doanh nghiệp X mệnh giá 1.000.000.000 đồng, coupon 11%/năm, lãi suất thị trường giảm xuống 8%/năm. Giá thị trường tăng lên 1.085.000.000 đồng (premium 8,5%). Nếu nhà đầu tư mua ở giá này và giữ đến đáo hạn, sẽ lỗ 85.000.000 đồng vốn nhưng bù lại nhờ coupon cao.

3. Trái phiếu Discount - Dưới mệnh giá

Khi giá thị trường < mệnh giá (<100%), trái phiếu giao dịch ở discount. Điều kiện: Coupon rate < Lãi suất thị trường hiện hành, hoặc tổ chức phát hành gặp khó khăn tài chính.

• Nhà đầu tư mua với giá thấp hơn mệnh giá
• Khi đáo hạn, nhận lại đủ mệnh giá → có lãi vốn
• YTM > Coupon rate > Current yield
• Zero-coupon bond luôn giao dịch ở discount vì không có coupon

Ví dụ cụ thể: Trái phiếu Chính phủ mệnh giá 100.000 đồng, coupon 3%/năm kỳ hạn 10 năm, khi lãi suất thị trường tăng lên 5%/năm, giá giảm xuống còn 85.000 đồng (discount 15%). YTM = 5%, current yield = 3,53%, coupon rate = 3%.

Cơ chế hội tụ về mệnh giá

Cả trái phiếu premium và discount đều có xu hướng giá giảm/tăng dần về mệnh giá khi đến gần ngày đáo hạn (giả định lãi suất không đổi). Hiện tượng này gọi là pull-to-par, là cơ sở để tính accretion (discount) và amortization (premium) trong kế toán ngân hàng theo Chuẩn mực VAS và Thông tư hướng dẫn của NHNN.

Quy định pháp lý Việt Nam

Theo Nghị định 65/2024/NĐ-CP và Nghị định 08/2024/NĐ-CP sửa đổi, tổ chức phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ tại Việt Nam được phát hành dưới mệnh giá (discount) nhưng phải công khai trong phương án phát hành và không được dưới 80% mệnh giá để bảo vệ nhà đầu tư. Trái phiếu Chính phủ phát hành qua HNX thường ở par hoặc premium nhẹ qua đấu giá.